Ўзюекистон констатцион ўзгаришларига халқ сафарбарлиги, Mehmonlarimiz: Kamoliddin Rabbimov, Hamid Sodiq, Jahongir Mutalibov, 25.05.22.

  Камолдин ака эслаб ўтди, демак, айрим демократик давлатлардаги конститацион ўзгаришлар, ва айрим демократик давлатлар ёки автократик давлатлардаги ислохотлар бир-биридан фарқ қиладими? Олимлар конститацион ислохотлар билан боғлиқ бир мужда, илюстрацион бир тасаввур қилишимиз учун холат-таркиб беришади.. яъни, буни соат циферблатига ўхшатади-да; улар автократик давлатлардаги ислохотларни циферблатига ўхшатиб айтишади. Янги констатцияни циферблатни чап томонга қараб юриши; бу ўша хукуматда ахволни ёмонлашуви, сиёсатни кескинлашуви ҳам, ёки эркинликни камайиши балан боғлиқ экан; циферблат доим ўринма-ўрин ўнгга ҳам чапга харакатланиб туради. Яъни циферблатнинг чапга қараб харакатланишининг охирги нуқтаси бу- автократ ёки диктаторнинг ўлими билан тўхтайди. Сўнг, ўнгга қараб харакат қилади-дейди. Яъни шундан кейин, яхши нарсалар содир бўлади, ислохотлар хосил бўлади. Ва ўнг тарафдаги охирги нуқта; конститацион ислохотлар бўлади ва яна чапга қараб кетади-дейди-да. яъни мана шунақа ўхшатув бор. Яхшилаш эса, бундай циферблат воқеасидан воз кечиш учун; мана буни бизнинг хукумат буни англаб етди шекилли, Акмал Холматович буни ўнглаябди: фуқоролик институтларини ривожлантирамиз-деябди. У ерда хеч, бу деганимиз Камолдин ака айтганидек: периумни 75%ни, ўлдим деганда 50%ни халққа берамиз-деябди. Биз тушунишимиз керак назаримда, циферблатни назарда тутмаслигимиз керак.

   ва бу дегани мени назаримда: нима учун институтни киритмоқчи булишаябди: “импичмент”ни назарда тутябди булар.. президент, ва уни балансда ушлаб турадиган “импичмент” институти ва бош вазирга нисбатан ишончсизлик битимини беришликни ишончли квотими бор. Лекин бу, президентга боғланган. Манашу президентга боғлиқ қисмларини ҳам олиб ташламоқчи назаримда. Ундан ташқари, мухолифатга йўл бермоқчи. Назаримда манашу ўзгаришлар конституциямизга киритиладиган бўлса қўллаб қувватлаймиз. Бу албатта яхши ўзгаришлар хисобланади.

  Одамларни таклиф беришга сустлиги: 1-дан, таклифингиз етиб бордими, ўқилдими, нега қабул қилинмаябди, билмайсизку. Шу каби фикрлар ҳам битта бўлмайди тўғрими, бир неча фикрлар мажмуаъси, одамларнинг ҳохиши иродаси аниқ, кўпроқ шунга қараб кетиш керак. Одамзод кўпроқ эркинлик ошишини ҳохлайди: тақиб қилинмасликни ҳохлайди; унга бўлаётган харбир муомила бу муносабат. Кимдир сизга муносабат қилишни ҳохлаябдими; сизнинг хақингизни паймол қилмаган холда, ўзининг вазифа ваколатларидан чеккага чиқмаган холатда муомила қилишини сиз ҳам ҳохлайсиз. Лекин сизга ўша талаб қилиш механизмларини ишлаб чиқгандан кейин, уни сизга гапирган ҳам эмас. Ўзўзидан сизни, -бўйсинув пайдо бўлади. Бўйсиниш, қўрқув ҳаммага ёқадиган жараён. Инсон психикасига таъсир қиладиган омила. Бевосита юрист келажакда ўша одамларнинг психик рухятига таъсир қилувчи шахс сифатида шакллангани учун у, ишда ҳам шуғулланади. Одамни қўрқув бўлган сари, бўшашиб қўяди. Одамни бўйсингани кўрган сари унда, ҳалиги, қонунни бузишмаган ҳохиш тушади. Ана шу диктатура, автократни келтириб чиқарувчи омиллар манашу. Ш/у манабу конституциямизда кўзда тутилаётган: “сийсий фаолликни ошириш” хақидаги қарорни беришдан олдин, уни соддалаштириб бериш керак. Бу институтларни ривожланиши нима беради, қандай хуқуқлар беради? Нима учун чуқур берилмаган? Бу ҳам савол- Нима учун берилмаган? Чунки мустақиллигимизга 30 йил бўлди, туғилганимизда, туғилганда эркин инсон, ўша қонунда ёзиб қўйилган. Ана шу саволлларни бартараф қилинса, ҳар конституцияга 10, 15 йилда ўзгартириш киритилмайди кейин. Чунки инсоннинг узвий узилмас хуқуқи, инсоннинг умри билан ўлчанади, у юз йил яшаса, қонун шу жараён яраша тузилади.. у минг ёил яшамайди, барибир. Шу барча холатларини тушинмаган одамларимиз табиийки фаоллигини кучайтирувчи омилларидан эмас. Хозир мана конституцияга ислох эълон қилиндими, мен ҳохлардим, ҳамма аввал конституцияни ўқишни бошлаши керак, нимаки бўлди конституцияга, нима бунга ўзгартириш киритилиши режалантирилябди ва бунга фикрингиз. Уйда, боғча ва мактаб ўқувчи болларингиздан фикр чиқиб қолади.. ўзини манфаатидан чиқиб фикр буям. А нима учун фикрни ҳар бир инсондан олиш керак эмас? Мамлакатимизда ахолисининг 80%и иш билан таъминланган.. уни кархона бошлиқлари бор, рахбарларнинг олган мажбуриятларидан келиб чиқиб; боғча, мактаб, иститут ва бошқа жойларда ҳам мухокама қилиса, самарали бўлади.

  Энди, фуқоролик жамиятларини ривожлантириш нима дегани бу? Бу дегани: хокимият ваколатларини олиб, уни жамият институтларига бериш дегани. Бояги айтганимиздек: хокимият “пирогини”, халқга йўналтириш керак.. камида 50% бўлиши керак ва нафақат “президентни тийиб туриш” масалалари баълки ўша, куч ишлатар тизимларни ҳам, уларни бўйсунувлврини, уларни хисобдорлигини бевосита парламентга бериш масалаларини, мен масалан шуларни ўйлаябман Камолдин ака. Яъни, айнан манашу орқали: фуқоролик жамиятларини ривожлантириш мумкин бўлади. Кейин, ўша халқ тайёрми-йўқ, бу хам шўа хокимиятни сайи харакатига боғлиқ бўлади. Ортиқхўжа ака, мана хокимиятни иштирок этиши учун-қарор қабул қилишда иштирок эта олиш керак-да. хокимият иштирогини халқ била олса, ўшанда халқ иштирок этади. б/у сайлов

яхни бўлган бўлиши керак. Яъни -депутатлар хақиқатда ҳам мандатни, халқ томонидан олган бўлишлари керак. Афсуски бу чигал масала, хозир халқнинг иштирогини чуқур қўйиб бўлмайди, чунки бу тизим яхши ишламаган. Бундан, фуқороларимиз ҳам жиддий ишлайверишлари керак, фикрларини билдираверишсин. Ва яна асосий йўналиш яна бир бора айтаман: бу хокимиятнинг идора вертикалини кўтариш учун-қилинадиган иш бўлмаслиги керак. Улар айтаётган, фуқоро жамият институтларини ривожлантирадиган ва хокимият ваколатларини олиб, фуқоро жамияти институтларига, махаллларга, айтайлик парламенларга берилишига ислохотлар бўлишига; бошқалар ҳам урғу бериш керак-ми. Ва манашу жихатни рўёбини қўриқлаб туриш керак..қоровуллаь туриш керак, айтадиган бўлсак.. қаттиқ туриб: сен манабундай дегандинг-ку, нега манабу бундай кетиб қолябди-дейишга имкониятимиз бўлиши керак.

  Марказий банк хуқуқ қонунчилигидан келиб чиқиб ишлайди. Фуқоролик хуқуқ қонунчилиги эса, бутун жахон хуқуқ қонунчилигидан келиб чиқиб, тузилган қонун бўлганлиги учун, бу ерда; зиён кўрганга фоизлар тўлаш, неустойкалар тўлаш, пенялар тўлаш мажбуриятлари кўрсатилган қонунда. Ш/у марказий банк ҳам ўШа қонундан четга чиқолмайди. Энди бунга айтайлик бугунги кундаги, инвестицион талабимиздан келиб чиқиб, ислом молиясини жалб қиладиган бўлсак, демак ислом молиясига доир харакатлар конституцияда кўрсатилиши керак. Чунки, асосий аҳоли мусулмон, аҳоли орасида ислом молиясига мурожаат қилиш истаги кўп. Анашу ислом молияси инвестициясига оқимига киришни биз ҳам билябмиз, шариий томон ҳам билаябди.. бунда эса, конституцияда йўл йўқ. Буни хозир киритаман-десангиз, низолашиб қолсак, айтайлик ислом молияси билан шартнома қилиб келишиб қолдигу, кейин биримиз бузишни ҳохладик; фуқоролик қонунига мурожаат қиламан-десангиз, бунда умуман бўлак муносабат. Анашунинг учун халқ олдин ўқиб билиб олмаса, нима бўлаётгани-ю, нима мурожаат, нима ташаббусни ҳам айтиш ва ёзишни билмайди.. инсон хуқуқлари бор, суд мустақиллиги тўғрисида Камолдин яхши гапириб ўтдилар. Ишонсангиз, конституциямизда ҳам, қонун хужжатларида ҳам, “суд мустақил. Унинг ишларига аралашиш мумкин эмас”, лекин шунга қарамасдан; аралашиш холатларини ёки суд ўзидан қуйи турувчи органларни ҳам қонунсиз ёки асослантирилмаган далилларга кўра қарор чиқараётган холатлари бор. Буни ўз-ўзидан юристпериденция демак, қандайдир муносабатни кўзда тутади. Нима бўлмаса: “судя мустақил эди, уни қўлида ваколати тўлиқ эди, у, далилларни ўз кўзи билан кўриб турган эди, унга адвокат ҳам -далиллар тўғри келмаслигини айтиб турган эди-ю, лекин айтайлик: далилларга умуман мос келмайдиган қарор чиқаябди. Демак судя мустақил эмас, унга нимадир таъсир бўлаябди. Энди ўша таъсир этувчи омилларни, таг-туги билан йўқ қилувчи  норма қўйиш масаласида, хақиқатдан ҳам ўйланса, бу ҳам яхши масала бўлади. ш/у ҳам мен таклиф қилардимки, эринмасдан хозир интернетдан ўзбек тилида ҳам, рус ва бошқа тилларда ҳам конституциямиз бор, қизиқиб бўлсаям, мана ўн кун ичида бўлиб-бўлиб бўлса ҳам ўқиган чоғида ҳам, моддаларни ўқийди. Бизлар ҳам, яна эшиттирувлвр қиламиз ва моддама-модда барча жабҳаларни очиқлаб берамиз