Шарқий Туркистон ва Уйғур халқи. 2-қисм.

 Шинжоннинг атрофи Олтой, Монголия Олтойи, Ғарбий Тангритоғ (Тяньшан), Помир, Коракурум ва Тибет тоғлари билан ўралган. Ғарбдан шарққа караб чўзилиб кетган Шарқий Тангритоғ (баландлиги 7000 м дан зиед) унинг худудини 2 кисмга бўлиб туради. 1635 йилда тоғнинг шимолида Жунгор хонлиги деб номланган ойратлар давлати ташкил топгандан кейин унинг ҳудуди Жунгория, деб аталди. Тангритоғнинг жануби эса Қашқария деб номланди. «Шинжон» атамаси юзага келгандан сўнг хитойлар Шимолий-Шарқий Туркистонни, яъни Жунгорияни Бэйцзян (Шимолий Шинжон), Жанубий Шарқий Туркистонни Наньцзян (Жанубий Шинжон) деб аташни одат қилган. Жанубий-Шарқий Туркистонда дунёдаги энг катта чўллардан Такламакон чўли жойлашган.

Шу жойда таъкидлаб ўтмоқ жоизки, шарқий Туркистон Шарқ билан Ғарбни боғлаб турган Буюк ипак йўлидаги мухим худуд бўлганлиги туфайли доим йирик давлатлар, жахрингирларнинг эътиборини, тортиб турган. Шу боис ўлкада халкларнинг кўчиш (миграция) жараёни жиддий тус олган ва бу ердаги давлатчилик тарихининг ривожланиши доим сиртки таъсир остида бўлган. Мил. ав. 1-минг йилликнинг дастлабки 8 асри давомида Шарқий Туркистоннинг асосий кисми Тангритоғ яйловларини марказ килган Рузие (Юэжи) давлати назорати остида эди. Шундан кейинги бир неча аср давомида ўлкага хунлар хукмронлик килди. Шу орада ушбу ўлка вактинча Хан империяси кўлига ўтган фурсат хам бўлди. III—IV асрларда ўлканинг шимолий кисми сянби, V—VI асрларда журжан (руру) давлатлари назоратида бўлди. VI асрнинг 2-ярми — VII асрнинг ўрталаригача ўлка Турк хокимлиги, VII асрнинг ўрталаридан VIII асрнинг ўртасигача Тан империяси, VIII асрнинг 70-йилларида унинг жанубий кисми (хозирги Кучор, Хўтан, Корашахар, Кашғар) тибетликлар, IX асрнинг ўрталаридан XIII асргача Қорахонийлар Давлати, XIII—XIV асрларда мўғуллар назоратида бўлди. Карахонийлар Давлати даврида Шарқий Туркистоннинг сиёсий, иқтисодий, маданий ва ижтимоий хаёти юксалди. 1465 йилда дуғлот авлодига мансуб бўлган Абу Бакр (1514 й.да ўлдирилган) бошчилигида Ёркенд шахрини марказ килган хонлик ташкил топди.

Ҳозирги даврда Шинжонда саноатнинг ривожланиши билан бирга йўл курилиш ишларига эътибор кучмокда. Шарқий Тангритог бўйлаб курилган темир йўли

Шинжонни шарқда ХХРнинг ичкари ўлкалари ва Вьетнам билан, ғарбда Қозогистон орқали Россия билан, Ўзбекистон, Туркманистон орқали Эрон билан ва Европа билан улаб туради. Якинда темир йўл Кашқаргача куриб битирилди. У яқин келажакда Кирғизистон орқали Ўзбекистонгача тортиб келинади. Замонавий тезюрар автойўллар ҳам курилмокда. Айни пайтда Шинжондан Покистонга ва Марказий Осиё давлатларига ўтадиган 2- ва 3-даражали автойўллар ишлаб турибди.

Орадан кўп ўтмай ушбу хонлик доирасига Хўтан ва Қашкар вилоятлари кирди. 1499—1504 йиллар давомида ушбу хонлик худуди таркибига Оқсув, Учтурфан вилоятлари кирди. 1514 йил Ёркенд тахтига Туғлук, Темур авлоди бўлмиш Султон Саидхон ўтирди. Шундан кейинги икки йил давомида Шарқий Туркистоннинг колган жойлари хам ушбу хонлик ихтиёрига ўтиб, шарқда унинг чегараси Буюк Хитой девори бошланган жой (Цзяюйгуан)гача етди. XVI аср ва XVII асрнинг 1-чораги давомида Ёркенд хонлиги хар томонлама юксалди. https://e-tarix.uz/maqolalar/753-maqola.html